Pływające platformy lęgowe jako skuteczne narzędzie ochrony rybitw w środowisku antropogenicznym

Nature Without Borders: Revitalizing Post-Mining Areas at KSM Ruda in Budziska

W ramach projektu „Przyroda bez granic”, prowadzimy monitoring awifauny na terenie KSM Ruda (woj. śląskie, Polska). W odpowiedzi na zaobserwowany spadek liczebności ptaków wodnych, zainstalowaliśmy cztery pionierskie platformy lęgowe wykonane z litego drewna. Każda z platform została połączona ze sobą liną, a dwie z nich dodatkowo zakotwiczyliśmy w podłożu, co zapewnia ich stabilność nawet przy zmiennych warunkach wodnych. Nasze platformy zamontowaliśmy niedaleko wyspy znajdującej się w obrębie zalanego wyrobiska surowców mineralnych.

  • Nasze platformy pływające dla rybitw czarnych stworzone zostały specjalnie dla nas przez firmę MKW Pracownia według naukowych wytycznych. Zgodnie z tymi danymi wymiary to: 40 x 40 x 4 [cm]. Natomiast materiał jest naturalny: drewno z topoli lub olchy, który po latach rozłoży się naturalnie.

Spadek populacji rybitw

Rybitwy rzeczne (Sterna hirundo) oraz rybitwy czarne (Chlidonias niger) są gatunkami silnie zależnymi od dostępności odpowiednich miejsc lęgowych. W ostatnich dekadach obserwuje się znaczący spadek ich populacji, co jest wynikiem m.in.:

  • utraty naturalnych siedlisk lęgowych, w szczególności w wyniku likwidacji wysp na dużych rzekach i stawach hodowlanych,

  • wahań poziomu wody prowadzących do zalewania gniazd,

  • presji ze strony drapieżników,

  • intensyfikacji działalności człowieka w strefach przybrzeżnych np. poprzez osuszanie i melioracje wielu terenów.

Porównując dane jakie zebraliśmy w poprzedniej edycji projektu (2021-2022 r.) do tych zebranych w obecnej edycji QLA (2024-2025 r.) możemy stwierdzić wyraźny spadek liczby osobników w obrębie poszczególnych gatunków wodnych i wodno-błotnych ptaków.

Skuteczność platform lęgowych

Badania przeprowadzone w Polsce i na świecie potwierdzają wysoką efektywność pływających platform jako alternatywnych miejsc lęgowych:

  • W dolinie dolnego Bugu, rybitwy czarne chętnie zasiedlały sztuczne platformy, co przyczyniło się do zwiększenia sukcesu lęgowego tych ptaków (Mróz et al., 2013).

  • W rezerwacie Jezioro Drużno, rybitwy rzeczne zaakceptowały platformy już w pierwszym roku ich instalacji, a w latach 2017–2021 liczba par lęgowych na platformach stanowiła 53–100% całej populacji lęgowej w badanym obszarze. Platformy okazały się szczególnie ważne w latach z gwałtownymi wzrostami poziomu wody, kiedy naturalne gniazda były niszczone przez powodzie (Manikowska-Ślepowrońska et al., 2022).

Mimo, że rybitwy rzeczne i rybitwy czarne mają inne preferencje lęgowe, to przy odpowiednio dobranych platformach lęgowych oba gatunki mogą korzystać z nowych i innowacyjnych form ochrony gatunkowej.

Korzyści ekologiczne

  • Zwiększenie sukcesu lęgowego: Platformy zapewniają stabilne i bezpieczne miejsca do gniazdowania, chroniąc jaja i pisklęta przed zalaniem i drapieżnikami.

  • Ochrona bioróżnorodności: Umożliwiają lęgi gatunkom zagrożonym, przyczyniając się do zachowania różnorodności biologicznej w ekosystemach wodnych.

  • Adaptacja do zmian klimatycznych: W obliczu coraz częstszych ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak powodzie, platformy stanowią adaptacyjne rozwiązanie wspierające ptaki wodne.

Cele projektu

  • Zachęcenie rybitw czarnych do lęgów: Poprzez stworzenie odpowiednich warunków lęgowych, chcemy umożliwić rybitwom czarnym, obserwowanym w okolicy, zakładanie gniazd na naszym terenie.

  • Wzbogacenie lokalnej awifauny: Poprzez zwiększenie różnorodności gatunkowej ptaków wodnych w regionie.

  • Edukacja ekologiczna: Projekt może służyć jako praktyczne narzędzie edukacyjne dla szkół podstawowych, pokazując znaczenie działań ochronnych i bioróżnorodności w środowiskach antropogenicznych.

Ponadto uważamy, że taka forma ochrony czynnej może przynieść pozytywne skutki także dla innych gatunków ptaków. Rybitwa czarna jest w naszym projekcie gatunkiem parasolowym. W przypadku, gdy ten gatunek nie zajmie platform istnieje szansa na wykorzystanie ich przez: perkozy, łyski, a nawet mewy śmieszki. Tak więc pomagając jednemu gatunkowi tworzymy warunki do rozrodu dla innych. Dodatkowo zwróciliśmy uwagę, że w kolejnych latach kluczowym będzie przygotowanie wyspy powstałej w wyrobisku, a sąsiadującej z naszymi platformami, do preferencji takich ptaków jak sieweczka rzeczna, mewa śmieszka i rybitwa rzeczna. Konieczne będzie usunięcie roślinności wysokiej i wzbogacenie podłoża piaskiem lub drobnym żwirem.